काठमाडौं । नेपाली लोक दोहोरी क्षेत्रमा सन् १९९० र २००० को दशकमा एकछत्र राज गर्न सफल नाम हो— बिमा कुमारी दुरा। आफ्नो मखमली र सुमधुर आवाजका माध्यमबाट लाखौँ नेपालीको मन मुटुमा बस्न सफल वरिष्ठ लोकगायिका दुराले साढे तीन दशकभन्दा लामो साङ्गीतिक यात्रामा हजारौँ लोकभाकाहरूमा प्राण भर्नुभएको छ। ग्रामीण परिवेश, विछोडको पीडा, प्रदेसीको मर्म र नेपाली समाजको यथार्थलाई आफ्ना गीतमा उतार्ने उहाँ नेपाली लोक सङ्गीत आकाशकी एक ऐतिहासिक र अपरिहार्य धरोहर हुनुहुन्छ।

जन्म, बाल्यकाल र प्रारम्भिक सङ्घर्ष
वरिष्ठ लोकगायिका बिमा कुमारी दुराको जन्म वि.सं. २०२६ साल (सन् १९६९) मा लमजुङ जिल्लाको दुराडाँडा (तुर्लुङकोट, भाँगु) मा एक सामान्य दुरा परिवारमा भएको हो।
गाउँघरमा मेलापात गर्दा, उकाली(ओराली भञ्ज्याङ र चौतारी धाउँदाधाउँदै उहाँमा सानैदेखि गायनमा रुचि जाग्यो। वनपाखा र ग्रामीण जीवन नै उहाँको सङ्गीत सिकाइका मुख्य पाठशाला र प्रेरणाका स्रोत बने। सङ्गीत क्षेत्रमा स्थापित हुन उहाँले निकै सङ्घर्ष गर्नुपरिरह्यो।
अन्ततः वि.सं. २०४६ (सन् १९८९) मा उहाँले आफ्नो स्वरमा पहिलो गीत ‘छोरीको जुनी’ रेकर्ड गराउनुभयो। यो गीत नारी वेदना र संवेदनाले भरिएको थियो, जसले नेपाली समाजमा छोरीहरूको अवस्थालाई मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो।
पहिलो गीत र त्यसपछि सार्वजनिक भएको ‘छुट्यो मायाजाल’ ले उहाँलाई रातारात चर्चाको शिखरमा पुर्यायो। उहाँ तत्कालीन समयमा रेडियो नेपाल र क्यासेट उद्योगको सबैभन्दा लोकप्रिय र बजारमा सर्वाधिक माग हुने गायिका बन्न सफल हुनुभयो।

पारिवारिक जीवन र व्यक्तिगत सम्बन्धहरू
एक सफल कलाकारका रूपमा देश–विदेशमा नाम कमाए पनि बिमा कुमारी दुराको व्यक्तिगत र पारिवारिक जीवन निकै उतारचढाव र सङ्घर्षपूर्ण रह्यो।
करियरको उत्कर्षमा रहँदा (सन् १९९० र २००० को दशकमा) बिमा कुमारी दुराको दैनिकी रेकर्डिङ स्टुडियो र स्टेज कार्यक्रमहरूमा नै बित्ने गर्दथ्यो। दिनमै ४–५ वटा सम्म गीत रेकर्ड गराउनुपर्ने व्यावसायिक व्यस्तताका कारण उहाँले आफ्नो व्यक्तिगत र पारिवारिक जीवनका लागि पर्याप्त समय निकाल्न निकै सङ्घर्ष गर्नुपरिरह्यो।
– एकल सङ्घर्षः उहाँका वैवाहिक जीवन र सम्बन्धका पाटाहरू धेरै हदसम्म निजी र सञ्चारमाध्यमबाट टाढै रहे। यद्यपि, उहाँले आफ्नो जीवनका धेरैजसो महत्वपूर्ण निर्णयहरू र आर्थिक सङ्कटहरूको सामना एकल रूपमै गर्नुभयो। पारिवारिक सुख र साङ्गीतिक करियर सँगसँगै लैजाँदा थुप्रै उतारचढाव आए पनि उहाँले आफ्नो पहिचान र स्वाभिमानलाई कहिल्यै गिर्न दिनुभएन।
– समुदाय र पारिवारिक विरासत; लमजुङको तुर्लुङकोटमा जन्मिनुभएकी बिमा कुमारीलाई कला क्षेत्रमा लाग्न सुरुवाती दिनमा तत्कालीन रूढिवादी समाजका कारण केही कठिनाइ भए पनि पछि उहाँको परिवार र सिङ्गो दुरा समुदाय नै उहाँको सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्यो। परिवारबाट टाढा भएर अमेरिका बस्नुपर्दाको पीडालाई उहाँले आफ्ना हालैका गीतहरूमा पनि अभिव्यक्त गर्नुभएको छ।

सम्मान तथा पुरस्कारहरू
नेपाली लोक सङ्गीतको श्रीवृद्धि र अल्पसङ्ख्यक दुरा समुदायको पहिचानलाई राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा स्थापित गराएको कदरस्वरूप उहाँले राज्यस्तर र विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थाहरूबाट थुप्रै सम्मान प्राप्त गर्नुभएको छ:
– ‘प्रबल जनसेवा श्रीु पदकः नेपाली लोक सङ्गीत र कला क्षेत्रमा पुर्याउनुभएको अतुलनीय योगदानको कदरस्वरूप नेपाल सरकार ९राष्ट्रपति० द्वारा प्रदान गरिएको प्रतिष्ठित राज्य पदक।
– नारायणगोपाल युवा सङ्गीत पुरस्कारः सङ्गीत क्षेत्रमा उत्कृष्ट योगदान दिने युवा प्रतिभाहरूलाई दिइने देशकै सम्मानित पुरस्कार।
– छिन्नलता गीत पुरस्कारः नेपाली सुगम तथा लोक सङ्गीत विधामा विशिष्ट योगदान पुर्याउनुभएका स्रष्टाहरूलाई प्रदान गरिने अग्रणी पुरस्कार।
– रेडियो नेपाल सर्वोत्कृष्ट गायिका पुरस्कारः रेडियो नेपालको राष्ट्रिय लोकगीत सम्मेलन तथा प्रतियोगिताहरूमा प्राप्त स्वर्ण पदक र उत्कृष्ट गायिकाको उपाधि।
– विभिन्न लाइफटाइम एचिभमेन्ट अवार्ड्सः इमेज अवार्ड्स, हिट्स एफएम म्यूजिक अवार्ड्स र विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली सङ्घ– संस्थाहरू (विशेष गरी दुरा समाज र प्रवासी नेपाली सङ्गठनहरू) द्वारा लाइफटाइम एचिभमेन्ट सम्मान।

कालजयी तथा लोकप्रिय गीतहरूको सूची
बिमा कुमारी दुराले आफ्नो सक्रिय कालमा ३०० भन्दा बढी एल्बम र ४ हजार बढी फुटकर गीतहरूमा स्वर दिनुभएको छ। उहाँले नारायण रायमाझी, बमबहादुर कार्की, कमल सौरभ, र राजु परियार जस्ता दिग्गज गायकहरूसँग सहकार्य गर्नुभएको छ।
उहाँका केही सर्वाधिक लोकप्रिय गीतहरू यसप्रकार छन्ः
– ‘लमजुङ तुर्लुङकोट’ – उहाँको करियरकै सबैभन्दा लोकप्रिय र ऐतिहासिक पहिचान बोकेको मौलिक लोकगीत।
– ‘आँधिखोला उर्लेर आयो’ – नेपाली लोक दोहोरी इतिहासकै एक सदाबहार विछोडको भाका।
– ‘वनको काफल वनकै लाई’ – मौलिक र ग्रामीण जनजीवन झल्काउने लोकप्रिय गीत।
– ‘श्रीनगर बतासे डाँडैमा’ – स्रोताहरूले अत्यधिक रुचाउनुभएको अर्को सदाबहार प्रस्तुति।
– ‘भरिया दाईले बिसाउने भारी’ – श्रम र ग्रामीण यथार्थलाई समेटेको उत्कृष्ट लोकभाका।
– ‘जापान टोकियो’ – वैदेशिक रोजगारी र प्रदेसिनुको पीडा समेटिएको चर्चित सेन्टिमेन्टल गीत।
– ‘साम्झी फर्क’ (एल्बमः चिनो) – डिजिटल प्लेटफर्महरूमा अझै पनि उत्तिकै रुचाइने गीत।
– ‘दैला मुनि जाऊ’– नारायण रायमाझी र कमल सौरभसँगको सहकार्यमा सिर्जित चर्चित दोहोरी।
– ‘हालैका प्रस्तुतिहरू – उहाँले ‘तीज आयो भनेर’, ‘हे रन मायालु’, ‘चाइना हेरेर’, र ‘छाती चर्क्यो खबर सुनेर’ जस्ता नयाँ गीतहरू मार्फत आफ्नो सक्रियता कायमै राख्नुभएको छ।

जीवनका उतारचढावः सहकारी ठगीको बज्रपात र अमेरिका बसाईको बाध्यता
– करोडौँको रकम डुबेकोः काठमाडौँको एक नामुद सहकारीमा उहाँले जीवनभर स्टेज कार्यक्रम र एल्बमबाट कमाउनुभएको करिब ४ करोड रुपैयाँ जम्मा गर्नुभएको थियो, जुन सञ्चालकहरूले हिनामिना गरिदिएको उहाँको आरो-प छ।
– सञ्चालकहरू फरारः सञ्चालकहरू बचतकर्ताको रकम लिएर फरार भएपछि दुरा आर्थिक रूपमा सडकमा पुग्ने अवस्था आयो। आफूले दुःख गरेर कमाउनुभएको रकम फिर्ता पाउन उहाँले माइतीघर मण्डलामा भएका बचतकर्ताहरूको आन्दोलनमा समेत सहभागी भएर धर्ना दिनुभयो।
– अमेरिका बसाइको मुख्य कारणः नेपालमा राज्यले बचतकर्ताको रकम फिर्ता गराउन ठोस कदम नचालेपछि आर्थिक र मानसिक रूपमा विक्षिप्त बन्नुभएकी दुरा अन्ततः आफ्नो सहारा र नयाँ जीवनको खोजीमा अमेरिका पलायन हुन बाध्य हुनुभयो। उहाँले अन्तर्वार्ताहरूमा भावुक हुँदै देशमा आफ्नो कमाइ र कलाकारको भविष्य सुरक्षित नभएकाले परदेसिनुपरेको पीडा पोख्नुभएको छ।

साङ्गीतिक विवाद र बौद्धिक सम्पत्तिको लडाइँ
बिमा कुमारी दुराले करियरको सुरुवाती समयदेखि नै प्रविधिको संक्रमणकालीन मार भोग्दै आउनुभएको छ। क्यासेट फिताको युगबाट डिजिटल (यूट्यूब र टिकटक) युगमा जाँदा पुरानो पुस्ताका स्रष्टाहरूलाई रोयल्टी नदिई गीतहरू जथाभाबी रिमिक्स र कभर गर्ने प्रवृत्तिविरुद्ध उहाँले सधैँ आवाज उठाउनुभयो।
‘द भ्वाइस अफ नेपाल’ गीत विवाद
– विवादको कारणः रियालिटी शो ‘द भ्वाइस अफ नेपाल सिजन ७’ को ‘ब्लाइन्ड अडिसन’ मा यो चर्चित गीत सन्जिता दुराले ‘लमजुङ तुर्लुङकोट, सररर हावा चल्यो लाकुरीको बोट’ प्रस्तुत गर्ने क्रममा विवादमा तानियो । शोका आयोजकहरूले डिजिटल प्लेटफर्ममा उपलब्ध अपुरो र गलत विवरणका आधारमा गीतको शब्द र सङ्गीतको सम्पूर्ण श्रेय (क्रेडिट) रमेश परियारलाई सर्जकका रूपमा नाम उल्लेख भएपछि सिर्जनाको प्रतिलिपि अधिकार (कपिराइट), मौलिकता र स्रष्टाको सम्मानको विषयलाई लिएर विवाद उत्पन्न भएको हो ।
– कानुनी लडाइँ: आफ्नो मौलिक सिर्जनाको श्रेय अर्कैलाई दिइएको भन्दै बिमा कुमारी दुराले कडा आपत्ति जनाउँदै प्रहरीमा कानुनी उजुरी दर्ता गराउनुभयो। यस विवादलाई सुल्झाउन र आफ्नो अधिकारका लागि लड्न उँहा अमेरिकाबाट आफ्नै खर्चमा नेपाल आउनुभयो। यस लडाइँमा उहाँलाई राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान र रोयल्टी सङ्कलन समाजले पनि साथ दिएका थिए।
– स्रष्टाको मर्म: विवादका क्रममा उहाँले भन्नुभयो, ‘सिर्जनाको मूल्यलाई पैसामा कसरी चुकाउन सकिन्छ ? गीतको वजन किलोग्राम वा धार्नीमा नाप्न सकिँदैन, यो समुद्र जस्तै अथाहा हुन्छ।’ उहाँ आफू जीवित हुँदै आफ्नो सिर्जनाको अपहरण भएकोमा निकै दुःखी हुनुहुन्थ्यो।

अन्त्यमा,
बिमा कुमारी दुरा नेपाली लोक सङ्गीतकी त्यस्तो नक्षत्र हुनुहुन्छ, जसको अभावमा नेपाली लोक दोहोरीको इतिहास अधुरो रहन्छ। जीवनभर देशलाई सङ्गीतमार्फत गुन लगाउनुभएकी स्रष्टाले आर्थिक ठगी, पारिवारिक सङ्घर्ष र बौद्धिक सम्पत्ति चोरी जस्ता समस्या झेल्नुपर्नु दुःखद पक्ष हो। हालैको गीत विवादले नेपालमा स्रष्टाको बौद्धिक सम्पत्ति र प्रतिलिपि अधिकारको फितलो कार्यान्वयनलाई छताछुल्ल पारेको छ। यो विवाद केवल बिमा कुमारी दुराको मात्र नभई सम्पूर्ण नेपाली स्रष्टाहरूको अधिकार र सम्मानको लडाइँ बनेको छ।