गायिका रीता थापा मगरको नयाँ अध्याय: लोक दोहोरीदेखि कांग्रेस केन्द्रसम्म

काठमाडौं । नेपाली लोक संगीतको मञ्चमा विगत दुई दशकदेखि एउटा सुरिलो नाम निरन्तर गुञ्जिरहेको छ— रीता थापा मगर। उनका ‘ए आमा जाम भन्यो मलाई’ जस्ता दर्जनौँ मर्मस्पर्शी गीतहरूले आम नेपालीको सुख–दुःख र भोगाइलाई स्वर मात्र दिएनन्, नेपाली माटोको सुगन्धलाई पनि जीवन्त राखे। तर, उनको परिचय संगीतको सुर र तालमा मात्र सीमित रहेन। आम सर्जकहरूको हकहितका लागि लड्दै उनी नेपाली लोक संगीतकर्मीहरूको सर्वोच्च संस्था ‘राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान नेपाल’ को इतिहासमै पहिलो महिला केन्द्रीय अध्यक्ष बन्न सफल भइन्।

प्रतिष्ठानको कुशल र सांगठनिक नेतृत्वको यही बलियो जगबाट सुरु भएको उनको यात्राले आज देशको मूलधारको राजनीतिमा एक ऐतिहासिक फड्को मारेको छ। हालै सम्पन्न नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनमा खुला महिलातर्फ २,३०८ मतको सानदार भारी जनमतसहित उनी केन्द्रीय कार्यसमिति सदस्यमा निर्वाचित भएकी छन्। गीतका भाकाहरूबाट सुरु भएको यो यात्रा आज देशको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक दलको नीति निर्माण गर्ने मुख्य शक्ति केन्द्रसम्म आइपुगेको छ, जसले कला र राजनीतिको विरलै भेट हुने एउटा सुन्दर र प्रेरणादायी दोभान निर्माण गरेको छ।

प्रतिष्ठानको कुशल र सांगठनिक नेतृत्वको यही बलियो जगबाट सुरु भएको उनको यात्राले आज देशको मूलधारको राजनीतिमा एक ऐतिहासिक फड्को मारेको छ। हालै सम्पन्न नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनमा खुला महिलातर्फ २,३०८ मतको सानदार भारी जनमतसहित उनी केन्द्रीय कार्यसमिति सदस्यमा निर्वाचित भएकी छन्। गीतका भाकाहरूबाट सुरु भएको यो यात्रा आज देशको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक दलको नीति निर्माण गर्ने मुख्य शक्ति केन्द्रसम्म आइपुगेको छ, जसले कला र राजनीतिको विरलै भेट हुने एउटा सुन्दर र प्रेरणादायी दोभान निर्माण गरेको छ।

धादिङदेखि देश–विदेशका मञ्चसम्म: सांगीतिक संघर्ष र सफलता
पहाडी जिल्ला धादिङमा जन्मिएर मौलिक लोक जीवनका उकाली-ओराली गर्दै रीता थापा मगरले सांगीतिक यात्राको जग बसालेकी हुन्। सानै उमेरदेखि गायनमा रुचि राख्ने उनले काठमाडौँलाई कर्मथलो बनाउँदै लोक संगीतको क्षेत्रमा आफूलाई दृढतापूर्वक उभ्याइन्।
विगत दुई दशकभन्दा लामो सांगीतिक सहयात्रामा उनले दर्जनौँ लोकप्रिय लोक तथा दोहोरी गीतहरूमा आफ्नो आवाज दिइन्। स्वरमा मौलिकपन र शब्दमा जीवन्तता भएकै कारण उनी नेपाली श्रोताको मनमा बस्न सफल भइन्। देशका कुनाकाप्चादेखि विश्वभर रहेका नेपाली डायस्पोराका सांस्कृतिक मञ्चहरूमा उनले नेपाली लोक संस्कृतिको झण्डा फहराइन् र नेपाली संगीत उद्योगमा एक स्थापित नक्षत्रका रूपमा आफ्नो दरिलो पहिचान बनाइन्।

प्रतिष्ठानको सुखद कार्यकाल: नेतृत्वमा महिला विरासतको सुरुवात
कलाकारितामा नाम र दाम कमाएका धेरै मानिसहरू आफ्नै संसारमा मस्त हुन्छन्, तर रीता थापा मगरभित्र एउटा कुशल संगठक र विद्रोही चेत थियो। कलाकारहरूको हकहित र नेपाली लोक संगीतको संरक्षणका लागि उनी राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान नेपालको सांगठनिक यात्रामा होमिइन्।
विभिन्न भूमिकामा रहेर काम गर्दै गर्दा धादिङबेँसीमा भएको प्रतिष्ठानको आठौँ महाधिवेशनले उनलाई सर्वसम्मत रूपमा केन्द्रीय अध्यक्ष चयन गर्‍यो। यो नेपाली लोक संगीतको इतिहासमा एउटा ऐतिहासिक घटना थियो, किनकि प्रतिष्ठानको स्थापना कालदेखि पुरुष नेतृत्वको चल्दै आएको विरासतलाई तोड्दै उनी संस्थाको पहिलो महिला केन्द्रीय अध्यक्ष बन्न सफल भएकी थिइन्। आफ्नो कार्यकाल -हाल निवर्तमान अध्यक्षमा उनले संस्थालाई मर्यादित बनाउन, स्रष्टाहरूको रोयल्टीको मुद्दा उठाउन र लोक संगीतको श्रीवृद्धि गर्न खेलेको भूमिका आज पनि प्रतिष्ठानको इतिहासमा गौरवका साथ स्मरण गरिन्छ।

नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय राजनीतिमा सानदार फड्को
कला र संगठनको क्षेत्रमा आफ्नो अब्बल क्षमता प्रमाणित गरिसकेपछि रीता थापा मगरले देशको मूलधारको राजनीति मार्फत आम नागरिकको सेवा गर्ने निर्णय गरिन्। आफ्नो गृहजिल्ला धादिङबाट सर्वाधिक मतसहित केन्द्रीय महाधिवेशन प्रतिनिधि चुनिएर उनले कांग्रेसको केन्द्रीय राजनीतिमा बलियो पदचाप राखिन्।
नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनमा उनले खुला महिला विधा तर्फबाट केन्द्रीय कार्यसमिति सदस्य पदमा उम्मेदवारी दिइन्। ३६ जना दिग्गज महिला प्रतिस्पर्धीहरू उभिएको अत्यन्तै कठिन र कसिलो चुनावी मैदानमा देशभरका महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूले उनको कला र सांगठनिक दक्षताको उच्च मूल्यांकन गरे। नतिजास्वरूप, २,३०८ मत जस्तो भारी जनमत प्राप्त गर्दै उनी कांग्रेसको केन्द्रीय सदस्यमा सानदार रूपमा विजयी भइन्।

केहि चर्चित मौलिक गीतहरू
कलाकारिता यात्राका क्रममा उहाँले स्वर दिएका थुप्रै गीतहरू मध्ये स्रोतामाझ निकै लोकप्रिय र रुचाइएका ५ प्रतिनिधि गीतहरू यस प्रकार छन् :
‘ए आमा जाम भन्यो मलाई’ – (परदेशीको पीडा र पारिवारिक सामीप्यता बोकेको अत्यन्तै मार्मिक एवं सुपरहिट गीत !)
‘सोर्हघरे साइँली’ – (नेपाली मौलिक परम्परा र संस्कृति झल्काउने निकै चर्चित लोकभाका !)
‘यती बानी सुधार’ – (करोडौँ दर्शकले रुचाएको चर्चित रोइला लोकदोहोरी गीत !)
‘मौरी भुल्यो रसैमा’ – (मीठो र लोकप्रिय मौलिक लोकदोहोरी गीत !)
‘एउटा फोटो’ – (स्रोताले अत्यधिक रुचाएको मौलिक भाका) लगायत गीतहरु उनका करिअरका प्रतिनिधि गीतहरू हुन् ।

कलाकारप्रतिको पुरातन भाष्यलाई चुनौती
नेपाली राजनीतिक वृत्तमा कलाकार वा सेलिब्रेटीहरूलाई आम निर्वाचनका बेला भीड जम्मा गर्ने माध्यम वा पार्टीको ‘सांस्कृतिक शोभा’का रूपमा मात्र सीमित राख्ने एउटा खराब परम्परा थियो। तर, रीता थापा मगरले त्यस पुरातन सोचलाई पूर्ण रूपमा भत्काइदिएकी छन्। उनी कसैको निगाह वा मनोनयनबाट होइन, लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाको मैदानबाट अनुमोदन भएर आएकी हुन्।
उनको यो ऐतिहासिक यात्राले दुईवटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ। पहिलो महिला सशक्तिकरणको नयाँ नमुना – कला होस् या राजनीति, दृढ संकल्प र सांगठनिक दक्षता भए महिलाहरूले जुनसुकै क्षेत्रको पनि सर्वोच्च नेतृत्व सम्हाल्न सक्छन् भन्ने यो बलियो प्रमाण हो।
दोस्रो नीेति निर्माणमा सांस्कृतिक चेतनाको आवश्यकता – संसद् र पार्टीका नीति निर्माण गर्ने मुख्य ठाउँहरूमा कला, साहित्य र मौलिक संस्कृति बुझेका भुइँतहका मानिसहरू पुग्दा देशको मौलिक पहिचान तथा रूपान्तरणको मुद्दा थप बलियो बन्छ।

निष्कर्ष
सङ्गीतको छहारीबाट राजनीतिको यो खुला घाममा आइपुग्दा रीता थापा मगरले एउटा सुन्दर र प्रेरणादायी यात्रा तय गरेकी छन्। नयाँ पुस्ताका कलाकार र राजनीतिक यात्रामा लाग्न चाहने महिलाहरूका लागि उनी एउटा बलियो ‘रोल मोडल’ हुन्। हिजोका दिनमा हातमा माइक समातेर जनतालाई सांस्कृतिक रूपमा सचेत बनाउने र झुमाउने यी औँलाहरूले अब देशको ठूलो राजनीतिक दलको केन्द्रीय समितिमा बसेर देशका लागि आवश्यक नीति कोर्नेछन्। सांगीतिक मञ्चमा जस्तै राजनीतिको यो सर्वोच्च मञ्चमा पनि उनको वैचारिक र रचनात्मक स्वर सधैँ प्रखर बनिरहोस्, हार्दिक शुभकामना।